Orthodoxe kerk

De Oosters Orthodoxe Kerken

Sinds “Het Grote Schisma” (11e eeuw) heeft de Westerse (latijnse) Kerk en de Oosterse (griekse) Kerk elk haar eigen ontwikkeling voortgezet. Die van het Westen kreeg het pausdom en later dus de Reformatie enz.. Die van het Oosten ontwikkelde zich tot talrijke nationale kerken onder leiding van een patriarch in het algemeen. In het Oosten heeft de Reformatie weinig sporen nagelaten, maar wel is belangrijk dat delen van de kerken daar sinds eeuwen her, het pausdom erkennen. Deze erkenning was onder de voorwaarde dat ze de liturgie zoals zij die kenden (n.l. die van de griekse kerkvaders) behielden en ook de gehuwde priester. Zodoende hebben we vandaag te maken met de Oekraiens-Katholieke Kerk (ook wel genoemd Oekraiens Grieks-Katholieke Kerk) en de Roemeens-Katholieke Kerk om de 2 grootste en zeer vitale kerken te noemen. De BOK hoort in de rij van de Russisch-Orthodoxe Kerk (veruit de grootste), de Roemeens-Orthodoxe Kerk, de Servisch-Orthodoxe Kerk, de Grieks-Orthodoxe Kerk enz. Die kerken hebben meestal hun eigen patriarch. Tussen die patriarchen is er geen hierarchie, maar de patriarch op de eerbiedwaardigste zetel (n.l. Bartholomeus in Constantinopel = het huidige Istanbul) krijgt meer gehoor dan wie niet zover terug kan in de kerkgeschiedenis voor zijn begin of niet zulke grootse dingen kan noemen als deze vroegere hoofdstad van het Byzantijnse Rijk.

De B(ulgaars) O(rthodoxe) K(erk)

Uit haar lange en veelbewogen geschiedenis willen wij de volgende hoogtepunten noemen.

  • 1. Zo’n 1000 jaar geleden was zij groot en zeer vitaal. Voor al die kerken die toen ontstonden in Midden- en Oost-Europa (omdat de vorsten gaandeweg over gingen tot het Christendom) maakten bulgaarse monniken de handgeschreven liturgieen en boeken in het (kerk-)Slavisch. De Russisch-Orthodoxe Kerk was daarvan lange tijd helemaal afhankelijk.
  • 2. In de 19e eeuw streed de BOK tegen de heerschappij van “ Constantinopel”. Daar was de zetel van de leiding van de Orthodoxe Kerk tijdens de 500 jaren Ottomaans Rijk. Dat “ Constantinopel” toonde geen enkel respect voor bulgaarse gevoeligheden. Het stuurde alleen maar grieks-talige bisschoppen en priesters naar de bulgarse gewesten, om maar iets te noemen. Na 10-tallen jaren geestelijk geweldloos verzet kwamen er eindelijk tegemoet-komingen uit “ Constantinopel”. Toen de gematigden hun zin gekregen hadden, gingen de radicalen door en eisten nationale onafhankelijkheid van “Constantinopel”, maar toen hadden ze het over het wereldlijk bestuur daar, de Porte van het (islamitische) Ottomaanse Rijk. Daar kwam een bloedige oorlog van die inderdaad eindigde met de zelfstandigheid van Bulgarije, los van dat Ottomaanse Rijk (1878). Het leger van de russische tsaar was hierbij van de allergrootste betekenis; er sneuvelden alleen al 200.000 russische soldaten. Even terzijde: in de geschiedenis zie je vaker dat radicalen verder gaan als gematigden wel vinden dat ze hun doelen in redelijke mate bereikt hebben. Daar zijn veel revoluties en oorlogen van gekomen. Dat lijkt ook actueel in Noord-Afrika en het Midden-Oosten.
  • 3. Bulgarije koos in WO II de zijde van Hitler-Duisland. Dat was echt een keuze en de enige leiddraad daarbij was dat erop gegokt werd dat de As-mogendheden die oorlog zouden winnen en dan zou Bulgarije haar territoriale claims (Macedonie b.v.) ingewilligd kunnen krijgen. Bulgarije bedong dat het nooit zou hoeven vechten tegen de Sovjet-Unie (om historische redenen; zie boven). Toen de Joden-vervolging overal in Europa georganiseerd werd, weigerden de Bulgaren. Daarbij speelde de BOK een sterke rol. Het verhaal gaat dat de hoogste geestelijke de opper-rabbijn van Sofia in zijn ambtswoning nodigde zodat hij met zijn eigen leven voor hem kon instaan. Er zijn dus geen bulgaarse Joden vergast en ook geen bulgaarse zigeuners! Dit is allemaal zeer uitzonderlijk voor die tijd!
  • 4. Toen de communisten aan de macht kwamen (9 sept.1944 kwam het Rode Leger de Donau over en kwam er een Volksfront waarin de communisten het voortouw hadden) begon al spoedig het grote lijden voor de BOK (en voor alle kerken en godsdiensten en nog veel meer groepen: ook voor de niet zo Moskou-gezinde communisten). Er zouden alleen al 500 priesters van de BOK door de staatsterreur zijn omgekomen. Dat schrijft Dimitar Kirov in “Glauben in der Zweiten Welt“ 2/1992 pag.20! De R.K.Kerk in Bulgarije was (en is) heel klein, maar leed in verhouding nog erger. Ook de protestantse kerkjes verloren veel voorgangers (Mitko Matheeff” “Terreur in het rode paradijs”). En dan gaat het alleen over de voorgangers! Talloos veel Bulgaren zijn omgebracht. Deze afrekeningen na WO II waren geen wraak voor wat tijdens die oorlog door mensen was (of zou zijn) gedaan, zoals overal in Europa. In Bulgarije ging het om afrekeningen voor wat mensen in de 20-er jaren hadden (of zouden hebben) gedaan. Toen was er n.l. bloedig afgerekend met communisten en andere radicalen. Iedereen weet dat velen hun leven hebben gewijd aan dit geheel van dwalingen en dwang en bloedvergieten. Maar het is heel stil geworden na de eerste woede begin 90-er jaren. Het artikel van Kirov is dan ook uit 1992; later schreef men daar niet meer over. Dit verleden verwerken komt heel dichtbij , natuurlijk. Er komen dan vragen op zoals: “wat deed u toen en daar, vader”? Zulke vragen lijken nu verstomd, maar ze kunnen zomaar weer opkomen. Overigens moet wel gezegd dat de getallen van Kirov nergens bevestigd worden voor zover wij hebben kunnen nagaan. Ze zijn ook haast niet te geloven. Toch is G2W altijd een belangrijke bron en Kirov echt niet de eerste de beste in orthodox Bulgarije.
  • 5. De BOK heeft altijd tot de hoofd-stroom van de Christenheid behoort, die zich kenmerkt door haar trouw aan de Bijbel en aan de Oecumenische Concilies met haar belijdenisgeschriften. Maar zij staat in die hoofdstroom in de traditie van de griekse kerkvaders. En dat maakt nogal verschil. Laat ons twee waarnemingen beschrijven, die dat verschil enigszins voelbaar maken voor ons besef.
    • A. In de westerse kerktaal is “ wereld” verbonden met duisternis, zonde, verlorenheid enz (dat is ook wel zo in het Evangelie van Johannes en in veel brieven van het N.T.). In het Grieks heeft kosmos (=wereld) veel meer de betekenis van een geheel dat gekenmerkt wordt door schoonheid en waar alles op zijn plaats gevallen is in goede orde. In de slavische talen zijn de woorden voor “ wereld” en “ vrede” sterk verwant! Zo zou je kunnen verklaren dat oosters-orthodoxe kerken altijd en overal het geloof hebben uitgewerkt in een cultuur van “ symfonia” met de heersende orde.
    • B. Wij zouden willen zeggen dat de oosters-orthodoxe Christenheid haar heilige dienst verstaat als: “Gods eeuwigheid door alle tijden heen bewaren en voortdragen”. Zo kijken wij naar (en beleven ook wel) alle licht en luister van de Goddelijke Liturgie, zoals die al zo’n 1500 jaren is voorgeschreven. Zo moet je toch de volharding begrijpen van deze Christenen in hun moeite en lijden, dat bij tijden zo mateloos werd. En ook hun conservatisme moet ermee te maken hebben dat “ Gods eeuwigheid” door hen per definitie als onveranderlijk wordt gedacht.

Kortom, wij willen maar gezegd hebben dat er veel redenen zijn om de BOK en haar leden grote liefde te doen toekomen. Maar dat vind je dus niet zo bij de bulgaarse mensen waarmee wij onze contacten hebben als hulpfonds.

Waarover zou het gesprek kunnen gaan

Er zijn natuurlijk die grote verschillen met het protestantisme, die al eeuwen recht overeind staan. Te noemen valt: de afschaffing van het priesterschap en de “apostolische successie”; de geheel andere leer betreffende de sacramenten; geen Maria-verering; bezwaren tegen de theologie betreffende de iconen. Er zouden nog wel een paar bezwaren meer te noemen zijn. Wat betreft de iconen- theologie moet wel bedacht worden dat die heel wat subtieler is dan dat zij zou kunnen worden afgedaan met “beelden-verering”. Maar het is wel weer zo dat er in het volksgeloof problematische toestanden zijn ontstaan (juist ook in de laatste 10 -20 jaar in met name Rusland en Oekraiene) die dan toch ook weer door bisschoppen worden omarmd en gelegitimeerd. Er is ook een verschil in opvatting over het werk van de Heilige Geest. Wanneer orthodoxen hun kritiek geven op het westerse Christendom en dan met name op die hele wereld van het protestantisme, dan kunnen zij zeggen dat “ zij daar” de Heilige Geest niet hebben. Dat zou je niet verwachten! Het zijn anderszijds protestanten die de orthodoxie ritualisme, traditionalisme en conservatisme voor de voeten gooien ; en zijn dat niet precies de zaken waarvan wij zeggen dat je daarmee de Heilige Geest bedroeft? Dit hebben wij altijd een frappant verschil gevonden en we zijn er ook niet uit hoe je dat nou moet verstaan. Een nadere analyse zal het wellicht moeten zoeken in de beleving van de Goddelijke Liturgie die verbonden wordt met het ontvangen van de Heilige Geest. En dat zou dan weer verbonden moeten worden met de “deificatie”, d.w.z. het deel krijgen aan de goddelijke natuur (2 Petr.1:4; een tekst waar protestanten mee verlegen zijn, maar die zeer voornaam is in de orthodoxe theologie).

Zoals gezegd, dit zijn de verschilpunten vanouds. Wij kunnen niet veel verschuivingen vinden in de discussies. Een punt waar de discussie misschien nog eens opnieuw opgepakt zou kunnen worden is de vraag “ wat dunkt u van de democratie”. Al die orthodoxe kerken hebben daar nu mee te maken gekregen. In West-Europa wordt alsmaar duidelijker dat kerken het daarmee moeilijk krijgen op den duur. Je kunt je isoleren in eigen geloof en levensheiliging. Je kunt op die boze afgevallen wereld gaan schelden (materialisme, hedonisme, relativisme, individualisme enz.). Maar als je als kerkmens je toch wat positiever wilt verhouden tot die wereld en in gesprek wilt gaan stoot je op de bekende moeilijkheid dat het heersende taalveld zich maar heel moeilijk ervoor leent om het geloof uit te leggen. Je ziet dan ook dat kerkmensen heel goed mee kunnen komen met wat er zich zoal ontwikkeld in de westerse democratieen en er ook in megaan dat godsdienst prive-zaak is geworden. Neem nou een heet hangijzer als de legalisering van de homo-sexualiteit zoals die gepraktiseerd wordt in West-Europa. Dat is een louter juridische ontwikkeling binnen de staat, maar veel kerken hebben dat zodanig toegejuicht dat ze zulke relaties ook kerkelijk inzegenen. Dat stoot vrijwel overal in de wereld en zeker ook in Oost-Europese kerken op groot onbegrip. Al zulke reacties van kerken mogen allemaal in een democratie, maar je maakt jezelf als kerk irrelevant in het publieke debat, omdat het maar niet wil lukken om in de heersende termen het geloof geldend te maken. Je kunt ook overal roepen dat iedereen eerst aan jouw kant moet komen, d.w.z. de kant van geloof en kerk, voordat er met “ons-als-gelovigen” te praten valt. Maar de reactie is al lang, dat er dan maar niet gepraat gaat worden; ook goed. Al met al komen hier wel vragen om de hoek kijken, ook voor de orthodoxe kerken op den duur. Vragen als “wat betekent die aloude symfonia onder democratische condities?” of “ hoe ga je articuleren dat de zaak van de Kerk de zaak van allen is als Zij in de Goddelijke Liturgie Gods eeuwigheid ook door de tijden van democratie heen, present stelt”?

Is er zoiets als christelijke politiek? Het ARP-model? Het SGP-model? Het CHU-model? Het GPV-model? Het CU-model? Het CDA-model? Zou er een nieuwe discussie kunnen komen die hier inzet? We zien er nog niet zoveel van. Zeker niet in de BOK. Zij heeft zelfs het lidmaatschap van de Wereldraad van Kerken opgezegd.

Pijnpunten in de BOK

Tot slot een paar pijnlijke punten in de situatie van de BOK in het bijzonder. Voor die pijnlijkheid moeten we ook een gevoeligheid ontwikkelen, want de BOK is een lijdende kerk. De BOK is voortdurend aan de verliezende hand en daarbij denken we aan het volgende.

  • 1. Al vele jaren verlaten veel Bulgaren haar. Misschien niet op papier (ze blijven “nh” , zoals in Nederland tot voor kort nog velen zich noemden), maar je moet ze verder niets vragen. Bulgaren identificeren zichzelf niet op een religieuze manier in het algemeen, zoals je dat weer wel ziet in de Oekraiene en in Roemenie en in delen van Rusland. Dat betekent dat de kerken ’s Zondags leeg blijven en dat de kloosters (meer dan 100!) meestal leeg zijn en tot ruine vervallen. Er is geen geld zodat zelfs de priesters in het buitenland moeten gaan werken op het land. Pas geleden hebben ze een vakbond opgericht, met andere kerkelijke werkers, om al die gebreken aan de orde te stellen.
  • 2. Er heerst een groot zwijgen over het verleden van de kerk. Enerszijds heeft zij zeer geleden, maar ze heeft zich ook moeten schikken onder het communistische regiem. Dat schikken schijnt ook wel eens zo ver gegaan te zijn dat het wel verraad zou kunnen heten. Dat verleden verlamt en veroorzaakt stilzwijgen. Dat geldt zeker ook voor de kerken in de voormalige Sovjet-Unie en Roemenie. Alhoewel van Roemenie gezegd kan worden dat de toenmalige patriarch er geen doekjes om heeft gewonden hoe hij gecorrumpeerd was geworden. En dat werkt dan toch beter.
  • 3. Er is een schisma (=scheuring) opgetreden in 1992. Vóór “De Veranderingen” (zoals Bulgaren heel onderkoeld zeggen), d.w.z. vóór November 1989 was er een monnik, Christofor Sabev (atoomgeleerde, gescheiden etc.) die een comité oprichtte ter verdediging van religieuze vrijheden. Daarvoor kwam hij in de gevangenis en moest meemaken dat de leiding van de BOK hem afviel. Na “De Veranderingen” werd hij politiek zeer actief (altijd in monnikspij!). Als parlementarier leidde hij een commissie die de banden onderzocht tussen de Kerk en het vroegere communistische regiem. Sabev richtte daarbij al zijn pijlen op Patriarch Maxim, geboren in 1914 en sinds 1971 op de stoel van patriarch. Die was op die stoel gekomen zonder te zijn aangewezen door een z.g. “volksconcilie” en dat was tegen het kanonieke recht. Dat klopt , maar iedereen heeft altijd geweten dat het regiem zo’n “ volksconcilie” nooit zou toestaan. De afvaardiging geschiedt n.l. van onderop en de meerderheid is leek enz. enz. Kortom, dat was uitgesloten. Deze Maxim werd wel door alle orthodoxe kerken in de wereld erkend. En dat spreekt heel sterk voor zijn legitimiteit. Maar Sabev riep van de daken dat Maxim bij het “rode vuil” hoorde en demonstranten riepen dat vervolgens op de straten van Sofia. Toen kwam er dat schisma. Er kwam een alternatieve synode en die kreeg op een bepaald moment ook de erkenning van de overheid. Kortom, op alle niveau’s van het kerkelijk leven werkte dit heel schadelijk en verlammend. Met heel veel praten en enorme steun van andere orthodoxe kerken kwam het na jaren tot een plechtige vergadering waar de dissidenten zich met veel symboliek onderwierpen aan patrirach Maxim. Zo werd hun ban opgeheven en ook alle wijdingen die deze alternatieve synode ondertussen had verricht werden alsnog overgenomen en dus gelegaliseerd. Het was dus een grote verzoening onder vele tranen en met grote woorden van mannen onder elkaar in heilige feestrok, terwijl ook hoogwaardigheidsbekleders van zusterkerken toekeken en vol dankbaarheid stroomden. Echter, TWEE DAGEN later bliezen zij die er nog weer bij mochten horen, alles op. Het bleek n.l. dat zij die nu als bisschop waren aanvaard een plaats kregen als vicaris- bisschop en dat hadden ze zich kennelijk anders voorgesteld. Misschien speelde er nog wel andere dingen, maar in ieder geval maakten ze alsnog alles kapot. Dat was een schok, ook voor ons op 2500 km van Sofia vandaan. En je vroeg je af wat dit toch voor mensen zijn. Dit speelde 5 a 6 jaar geleden. Korte tijd later heeft, op verzoek van de synode , de politie alle priesters van de alternatieve synode uit de kerken gehaald waar zij hun diensten plachten te doen. Nu kun je soms een tent zien op straat en daar houden ze hun diensten. In een rechterlijke procedure hebben ze nu van het Europese Hof in Straatsburg gelijk gekregen op het punt dat ze zichzelf Bulgaars Orthodoxe Kerk mogen noemen. Daar heeft patriarch Maxim en zijn synode met verbijstering kennis van genomen. Ze vragen raad van de grote zusterkerk in Rusland en in een gezamenlijke verklaring zijn ze het erover eens dat de opvatting van recht zoals die in Europa heerst, vreemd is aan hun rechtsgevoel. Ook de bulgaarse overheid zit ermee in haar maag. Dit ligt er dus allemaal zo nog bij. Het altenatieve gebeuren schijnt wel sterk te verlopen (van Sabev wordt al jaren niets meer vernomen), maar het schijnt dat een bekend klooster in Melnik (Rozen- monastir) nog altijd een ruggegraat is voor de alternatieve beweging.

De BOK verliest aan de lopende band; het is stagnatie wat de klok slaat. Maar dingen kunnen veranderen! Wij houden altijd maar in herinnering dat de priester Zacharias dan toch maar op verborgen wijze (wie kent de weg van het zaad?) een zoon kreeg die een profeet was en zijn weg ging in de geest en de kracht van Elia. Dat was dus Johannes de Doper, als priesterzoon bestemd voor het priesterschap. Maar zie nou toch eens. Deze Johannes de Doper neemt altijd een zeer vooraanstaande plaats in op elke ikonenwand in elke orthodoxe kerk waar ook ter wereld. Wie weet. Je zou er b.v. aan kunnen denken dat patriarch Maxim 96 jaar oud is. Als hij komt te overlijden zal er een “volksconcilie” worden gekozen, want alleen die kan een patriarch aanwijzen en er is nu geen overheid in Bulgarije die dat gaat tegenhouden. Maar zo’n “volksconcilie” kan veel meer. Zij kan zelfs helemaal het verschil maken door een andere koers uit te zetten. Dat kan. In ieder geval heeft de procedure om tot de afvaardiging te komen een groot potentieel voor verandering. En iedereen is het erover eens dat zo’n “ volksconcilie” het hoogste beleidsorgaan is. Wie weet. De droevige staat van de BOK ontgaat niemand en dat is reden om te bidden om Gods Geest.

Dirk Lof, lid bestuur hulpfonds Bulgarije.