Roma-zigeuners

De zigeuners in Bulgarije en hun kerken

Over zigeuners wordt wel veel geschreven, maar als het om getallen gaat tast men nogal in het duister. Er is een groot verschil tussen het aantal mensen dat zichzelf zigeuner noemt bij de volkstellingen b.v. die elke tien jaar gehouden worden in Bulgarije en de aantallen die je krijgt als anderen de zigeuners gaan aanwijzen. Zeker is dat veel zigeuners zichzelf niet als zodanig benoemen omdat ze daar helemaal geen belang bij hebben. Zeker is ook dat anderen er nog wel toe neigen om allerlei mensen als “zigeuners” af te doen om daarmee hun misprijzen tot uitdrukking te brengen. En dat zigeuners algemeen misprijzen ten deel valt op alle niveau’s van het maatschappelijk leven in Bulgarije (dus ook in de politiek en de pers), is heel duidelijk. Een doorbraak werd het onderzoek “Gypsies in Bulgaria” (1993) van Elena Marushiakova en Vesselin Popov. Zij brachten de verschillen in kaart die zigeuners onderling maken met bijbehorende namen van clans en groepen en de codes die zij in ere (trachten te) houden en waarin ze zich vaak zeer nadrukkelijk ten opzichte van elkaar willen onderscheiden. Dit onderzoek is heel precies in zijn onderscheidingen en is daarom het standaardwerk geworden. Maar voor wat betreft de aantallen kan het niet precies worden om genoemde redenen. Ik doe dus maar een gooi als ik het volgende beeld oproep. Van de bevolking in Bulgarije is 80% etnisch bulgaars, 10% etnisch turks en 10% zigeuner. Daar kun je het volgende cijfer dan bij zetten: van de 100 kinderen die geboren worden is 20% etnisch bulgaars en 80% van turkse of zigeuner-afkomst! Dit laatste is misschien heel grof (maar niemand ontkent het!) en het geldt alleen voor de laatste jaren. Er is geen ander land in Europa dat 10% haalt, maar elders zijn ze ook talrijk: Roemenie met zijn 24 miljoen inwoners zou toch ook in de buurt komen van 2 miljoen zigeuners. En we horen veel van spanningen in Hongarije, Slowakije en Tsjechie tussen zigeuners en mensen die van alles tegen hen hebben. De zigeuners wonen al eeuwen in Europa (en het zou wel eens, al met al, de grootste minderheid kunnen zijn) , maar ze komen oorspronkelijk uit India. Je moet zeggen dat ze een ingeboren verzet hebben tegen assimilatie en met de integratie is het ook nooit lekker gelopen. Ze deden hun eigen dingen, waren het liefst maar onderweg en verdienden wat in de niches van de economie. Hoe groot hun onderlinge verschillen ook zijn en hoe ongenadig ze elkaar ook onderling de maat nemen, tegenover de buitenwereld staan ze als een man; die buitenwereld dat is de gadze. Er valt heel veel meer van te zeggen, maar we moeten naar hun kerken toe. Van Bulgarije valt nog te zeggen dat zij niet alleen geweigerd hebben om hun Joden uit te leveren aan de duitse zuiveringsdrift maar ook hun zigeuners! Er zijn wellicht een half-miljoen zigeuners vergast in WO II maar daaronder waren geen bulgaarse! Bulgarije was een bondgenoot van Duitsland, maar hier deden ze niet aan mee en ook niet aan de oorlog tegen de Sovjet-Unie.

De kerken onder de zigeuners

Het is moeilijk om hier goed zicht op te krijgen. Er zijn maar weinig wetenschappers die zich aan dit aspect van de zigeuner-bevolking wagen. Te noemen valt hier Johannes Ries met zijn dissertatie “Welten Wanderer”(2007). Hij gaat in deze studie diep in op het verschijnsel dat de Pinksterkerken zo’n brede verbreiding gevonden hebben onder zigeuners. Hij deed zijn onderzoek in Roemenie, maar het werpt veel licht op wat in Bulgarije ook speelt. Ook de reeds genoemde mevr. Marushiakova heeft een open oog voor deze kant van het zigeunervolk in Bulgarije. Ook mag hier de naam genoemd worden van de jonge geleerde Magdalena Slavkova. Maar nu is er van Miroslav Atanasov het boek “Gypsy Pentecostals” (2010) en dat richt zich precies op het terrein dat ons zo sterk interesseert. De ondertitel van zijn boek luidt (in vertaling): de groei van de Pinksterbeweging onder de Roma in Bulgarije en de herleving van hun gemeenschappen die deze beweging bewerkt. Terzijde: Roma is een neutralere aanduiding voor zigeuners, maar niet alle zigeuners zijn Roma; er zijn ook zigeuners die Sinti zijn of nog weer een andere stam. Maar om het gemakkelijk te maken: alle zigeuners in Oost-Europa zijn Roma en ze vinden het ook niet erg om zigeuners, tsiganoi in het Bulgaars, genoemd te worden. M.Atanasov is een ethnische Bulgaar, in 1990 tot bekering gekomen en gaandeweg voorganger geworden in een Pinksterkerk. Hij heeft dus van binnenuit die enorme groei van die Pinksterkerk meegemaakt onder met name de zigeuners en in deze studie onderzoekt hij alle aspecten die daaraan zitten. Natuurlijk zijn de wegen van de Here God ondoorgrondelijk en Zijn Geest waait waarheen Hij wil, maar M.Atanasov waagt zich toch aan omstandigheden die toch wel voorwaarden lijken voor deze mogelijkheid. Omdat hij voor een zo groot mogelijk publiek in het Engels schrijft moet hij eerst informeren over de geschiedenis van Bulgarije en hoe de zigeuners daarmee uitkwamen en ook over de verscheidenheid binnen deze bevolkingsgroep. De huidige situatie is er een van grote armoede. Na “de veranderingen” (zoals Bulgaren het einde van de communistische tijd aanduiden) werden alle zigeuners ontslagen. Je kunt rustig zeggen “allemaal” want er was geen bulgaarse manager die zich niet genoodzaakt zag om mensen te ontslaan (als er al iets doorging van de bestaande bedrijven) en geen een kon zich permitteren om een ethnische Bulgaar te ontslaan en een zigeuner te laten zitten. Zo ver ging de algemene discriminatie wel. De stand van zaken is dus vreselijke werkloosheid, lage scholing en hoge criminaliteit en veel kinderen die kansloos lijken te zijn, omdat er geen familie-structuur meer is die hen beschermt. In deze grote nood waar de z.g. anomie alom dreigt, d.w.z. een wetteloosheid en normloosheid waar geen steen meer op de andere blijft moreel gesproken en drank, geweld en prostitutie (meisjes die afgevoerd worden naar het Westen zonder dat er een vader of broer een hand uitsteekt) alom tegenwoordig zijn… in deze grote nood is de Kerk opgebloeid als nergens anders in Europa. Het zijn met name de Pinksterkerken die van het werk onder zigeuners een prioriteit hebben gemaakt. De kerken zijn nog weer op te delen in 3 grote organisaties , Pentecostal Church, Church of God en een afsplitsing van de laatste, de Union of God’s Church. Maar in zijn boek laat Atanasov dan plotseling ook weer een veel kleinere groep opduiken die luistert naar de naam Sinai Church of God. Atanasov waagt zich ook aan een schatting. Hij houdt het erop dat 5 % van de bevolking zigeuner is en dan spreekt hij over 50.000 gelovigen die je nu actief ziet deel nemen, maar er zijn er misschien wel 100.000 meer die wel in aanraking zijn gekomen met het Evangelie en zich ook hebben laten dopen, maar nu niet meer zozeer het kerkelijk leven mee dragen. Wel ziet Atanasov dat de sporen van de levensheiliging bij hen terug te vinden zijn. Toch zegt Atanasov hier even, tussen al het optimisme en positivisme dat op zoveel bladzijdes te vinden is, dat het misschien met het leren van het discipelschap niet helemaal zo geweldig is gegaan.

Er zijn in de hele wereld wel 400 miljoen Pinkstergelovigen, maar dat waaiert uit in een enorme verscheidenheid. Dat kan ook omdat er niet zoiets is als een traditie. Het gaat om die beleving van Gods toewending tot jou persoonlijk in het moment van bekering of overmocht-zijn of genezen-zijn of wat het ook maar is. In ieder geval komt het met goddelijke kracht over je en dat is een overrompelende ervaring. Mocht er al er zoiets ontstaan als een traditie (“zo doen wij Pinkstergelovigen dat”), zoals bij de paar vroegere bulgaarse predikers in Bulgarije, dan maken de nieuwe predikers uit de zigeuner-gemeenschap zelf, die al heel snel overal werden aangesteld, zich daar ook wel weer los van als het al te vreemd is voor het besef van de zigeuner. M.Atanasov wijst op heel veel aspecten die de kracht bleken te zijn van de Pinksterbeweging:

  • a. zich de zigeuners echt aantrekken door Gods Liefde te prediken in nabijheid en respect. Dan gaat het om een toekomst in God en om een nieuwe levenswandel en om genezingen (heel voornaam in hun cultuur en beleving) om herstel van familie-verhoudingen,om lenigen van de nood.
  • b. voor de Pinksterbeweging spreekt het eigenlijk vanzelf dat er zo gauw mogelijk in de woonwijken van de zigeuners (overal in Bulgarije wonen zigeuners in hun eigen getto’s in de steden, de z.g. mahala of in eigen dorpen) een gemeente moet komen met ook een eigen kerkgebouw met een eigen voorganger. De Bulgaars Orthodoxe Kerk heeft niet één kerkgebouw in de mahala staan, maar de Pinksterbeweging dus 100-en ondertussen.
  • c. van zigeuners wordt gezegd dat ze heel sterk in het NU leven. Welnu het geloof kan toch heel goed die uitwerking krijgen van het heden der genade waarin een mens nog gelooft met zijn armoede en zich van God laat zijn met al zijn wonden en noden, maar ook met zijn muziek (waar zigeuners dus heel goed in zijn) en zijn ontvankelijkheid en weerloosheid.
  • d. Er is een heel vruchtbare discussie over die nieuwe leefregel die hoort bij het ware geloof in de God van Israel. Daar gaan de meningen nog wel uiteen als het gaat om (buik-) dansen en veel andere dierbare zigeuner-dingen, maar men is het eens dat waarzeggerij moet worden uitgebannen en alle verslavingen (drank, sex, noem het maar op) en het gebruik van geweld en diefstal. Dat betekent dus altijd een enorme verandering bij de gelovigen die door de omgeving wordt opgemerkt en over die omgeving ook een weerhouding legt zodat het hele leven in de mahala heel grote verbeteringen beleeft. Daar wijst Atanasov met grote dankbaarheid op. Je zou je kunnen voorstellen dat gelovigen grote weerstanden oproepen en omwille van het geloof moeten lijden, maar daar zijn geen meldingen van. Het geloof werkt uit dat er in het zondige vlees gesneden wordt en dat niet met mate, maar er wordt niet klakkeloos overgenomen wat vroegere predikers als zondig vlees benoemden.
  • e. Bekering betekent dus niet dat de zigeuner nu toch eindelijk geassimileerd wordt aan het burgerlijke Christendom vanouds. Juist de Pinksterbeweging laat die ruimte dat de Geest Zijn weg met jou gaat. De uitkomst is dus niet die assimilatie die zo gevreesd wordt (en dat moeten we respecteren; dat is ook voor Joden altijd het grote schrikbeeld geweest), maar dan toch een nieuwe verstandhoudingen met heel andere mensen waarin je elkaar aanvaardt om Christus’ wil . Dat zou je integratie kunnen noemen als dat betekent dat je met elkaar in gesprek bent en bereid bent om het goede voor de ander te zoeken.

Tot zover wat we zouden willen doorgeven uit dit boek dat precies gaat over het terrein waarop het Hulpfonds werkzaam is en waar God grote dingen doet en heeft gedaan.

Dirk Lof, lid bestuur hulpfonds Bulgarije